9 dec. 2012

Hij kan het wel, maar hij wil het niet!

Docenten willen graag dat leerlingen gemotiveerd zijn. Maar we zien vaak genoeg dat dit niet het geval is. Maar wat is dat eigenlijk, gemotiveerd zijn? En wat kan er aan de hand zijn? Kun je motivatie verbeteren?

Motivatie is eigenlijk kortweg de eigen wil om door te gaan met bepaald gedrag, zonder daarvoor waardering van anderen te ontvangen. We hebben het hier dus over motivatie die uit jezelf komt; intrinsieke motivatie. Hedendaags onderzoek gaat er van uit dat deze motivatie bij iedereen aanwezig is: een motivatie om tegemoet te komen aan je eigen psychologische basisbehoeften.


Een jongen met hoofdbehoefte 'Er toe doen',
kan bijvoorbeeld de clown uit
gaan hangen in de klas.
 
Er zijn grofweg 6 menselijke behoeftes te onderscheiden, waarvan er 4 basisbehoeftes zijn:
1. Zekerheid (goed kunnen overleven)
2. Variatie (behoefte aan afwisseling)
3. Er toe doen (zich belangrijk voelen, erkenning krijgen, maar ook: bijdragen aan...)
4. Liefde en verbinding
De andere twee behoeftes zijn:
5. Persoonlijke groei (deze behoefte komt naar voren in persoonlijke crises)
6. Zinvol zijn, betekenis hebben (voor anderen of samenleving)








Een kind met hoofdbehoefte 'Verbinding'
kan vriendinnen veel belangrijker vinden
dan schoolwerk.
Altijd positief
Elk gedrag (positief of negatief) van een kind is een reden om in een van deze basisbehoeftes te voorzien. Vragen stellen kan een gevolg zijn van behoefte aan zekerheid. En aan storend gedrag kan de behoefte aan variatie ten grondslag liggen. Elk gedrag heeft dus eigenlijk een positieve reden. Alleen is dat gedrag niet altijd het gedrag (en de motivatie) dat een leerkracht wil zien.

Omdat behoeftes direct beïnvloed worden door omgevingsfactoren van een leerling, kan de intrinsieke motivatie van een kind in de loop der tijd veranderen. Een dreumes die uit zichzelf blijft oefenen tot hij kan lopen, kan als tiener in geen elk schoolwerk nog een interessante opgave zien. Wat is er dan onderweg mis gegaan?

Beloning
Totdat een kind naar school (of kinderdagverblijf of peuterspeelzaal) gaat, is er vaak een sterke intrinsieke motivatie. Maar zodra de schooltijd begint, gaat het bij een flink aantal kinderen mis. En dat is ontzettend jammer, want resultaten van intrinsiek gemotiveerd werk zijn vrijwel altijd kwalitatief beter dan resultaten van werk dat vanuit de buitenwereld wordt beloond. Een belangrijke reden dus om intrinsieke motivatie te stimuleren.
Een belangrijke reden waarom intrinsieke motivatie wordt ondermijnd, is extrinsieke beloning. Stickers, complimenten, een opgestoken duim, een cijfer....allemaal goed bedoeld, maar helpen een kind meestal niet. Zeker niet als de moeilijkheidsgraad van het werk dat de leerling heeft gemaakt, niet passend is met de beloning. En hier gaat het bij veel kinderen mis!

Ah, dit wordt van mij verwacht!

Hoogbegaafde kinderen zijn vaak heel gevoelig
voor signalen van leerkrachten. Ze pikken
(onbedoelde) signalen vaak zeer snel op.
Stel: een leerling maakt een werkstuk over dino's. Hij wil er eigenlijk wel 20 pagina's over volschrijven, omdat hij knetterboeiend vindt, en stapels informatie heeft verzameld én gelezen. De opdracht voor alle kinderen is echter om vier van tevoren vastgestelde hoofdstukken te schrijven. Hij levert uiteindelijk keurig deze vier hoofdstukken in, en krijgt een uitstekende beoordeling. Echter, dit resultaat is ver beneden zijn interesse én beneden zijn kunnen. Toch krijgt deze leerling het signaal: dit resultaat wordt van jou verwacht, zo is het goed. Wanneer een leerling gevoelig is voor deze signalen, bijvoorbeeld door een basisbehoefte van liefde en verbinding, is demotivatie geboren. De leerling gaat onderpresteren.

Onderpresteren komt in alle niveaus van het onderwijs voor. Maar vooral kinderen die de leerstof goed aan kunnen (meer- en hoogbegaafd) lopen hier tegenaan. De lat ligt voor hen niet altijd hoog genoeg en ze worden vaak gewaardeerd om prestaties beneden hun mogelijkheden. Zij ervaren daardoor in de loop van tijd dat ze de controle over hun leerproces verliezen. Ze gaan presteren naar wat van hen verwacht wordt, en niet naar wat ze zelf zouden willen. Het ondermijnt hun zelfbeeld en zelfvertrouwen: na verloop van tijd hebben deze leerlingen steeds minder op zichzelf leren te vertrouwen. Met als uiteindelijk gevolg dat ze zelfs niet meer weten wat ze motiveert en interesseert. Met alle gevolgen voor hun persoonlijke ontwikkeling, studie en loopbaan. En dan zeggen sommige docenten: "Hoe moet ik hem nou helpen? Hij kán het wel, maar hij wíl het gewoon niet!" ...


Er zijn uiteraard nog veel meer redenen waarom leerlingen gedemotiveerd kunnen raken en gaan onderpresteren. Op dit blog zal ik in de komende tijd hier nog vaker over schrijven. Heb je een vraag of suggestie? Ik lees hieronder graag reacties op mijn blog!

12 opmerkingen:

  1. Hoi Lonneke,

    Als eerste: ik lees je blogs altijd met veel interesse! Ik studeer momenteel orthopedagogiek in nijmegen en ga in een klinisch practicum een kind begeleiden met problemen op school, waarvan de grondslag hoogbegaafdheid is. Jouw blogs zijn een inspiratie om daar mee aan de slag te gaan!

    Ik heb een vraag over een blog van een tijd geleden (ik stel hem hier, denk dat je hem dan eerder leest?). Je schrijft daar dat in de kleuterklas 15% van de HB kinderen eruit gepikt worden en aan het einde van de basisschool zijn 55% van de hb kinderen gedetecteerd. Waar heb je deze cijfers vandaan? (niet ter controle, maar ter informatie).

    groet, Marije (zus van myrthe)

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Helaas van alle tijden en zeer herkenbaar. Op de (toen nog) lagere school recht hebben op minstens aantal "tienen" op je rapport en ze dan niet krijgen. Omdat onderwijzer denkt dat je daar verwaand van wordt. Omgekeerde is dan het geval; waarom zou je nog de zaak leren als je er toch niet voor wordt beloond. Zelfde gold nadien voor hoger onderwijs. Niet beloond worden voor je prestaties leidde uiteindelijk tot een lager niveau onderwijs en vervolgens jaren ploeteren om weer een klas verder te komen.

    Aan het einde van al die jaren de kantjes ervan af lopen, binnen een maand de stof van vijf jaar doorgenomen, en als beloning mooiste cijferlijst van hele school. Jammer dat ook toen signalen niet werden opgevangen!

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Tja, die herkenbaarheid die ik overal lees of tegenkom is soms best bedroevend en deprimerend. Maar daarom ook dit blog. Ik hoop ermee weer nieuwe onderwijsmensen te inspireren en kennis mee te geven!

      Verwijderen
  3. Dag Marije!

    Leuk je hier weer eens tegen te komen! Ik heb al even na zitten denken waar ik deze informatie vandaan heb gehaald. Ik moet er even naar zoeken. Zal je hier op de hoogte houden. Als het goed is, krijg je gewoon een mailtje als er een nieuwe reactie is geplaatst. Anders moet je het even in de gaten houden!

    Groetjes,
    Lonneke

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Interessante cijfers inderdaad?
      Ik zou juist verwachten dat je bij de kleuters makkelijker en sneller kunt zien.

      Verwijderen
    2. Ik heb het kunnen vinden (via hulp van anderen) tot aan 1999. De cijfers worden genoemd in deze lezing: http://www.hiq.nl/service-verslez-180599.php. Maar helaas ook zonder bronvermelding.
      De cijfers zijn dus al best oud, en als ik zie hoeveel meer aandacht er tegenwoordig is voor hoogbegaafdheid in het onderwijs, dan vermoed ik dat de cijfers wel iets hoger liggen. Maar dat zou dan eigenlijk weer eens onderzocht moeten worden.
      Ben je tevreden met dit antwoord? Anders moeten we HIQ eens gaan vragen hoe ze aan deze cijfers komen!

      Verwijderen
  4. Hallo Lonneke,

    Ik lees met veel interesse mee met alles en grappig genoeg komen er vaak stukken uit mijn opleiding bijna letterlijk voorbij. We leren dus op veel fronten hetzelfde, leuk om te weten.

    Je hebt het in deze blog over te veel aan complimenten, terwijl in het boek "Slim maar.." van Peg Dawson wordt gepleit voor complimenten en andere vormen van beloning, juist om de succeservaring aan te wakkeren en weer intrinsieke motivatie op te wekken! Een kleine aanvulling dus misschien?
    Wel belonen als er geen of weinig motivatie is maar langzaam afbouwen in combinatie met opbouwen van succeservaring zodat intrinsieke motivatie kan opbouwen.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Hoi Fanny,

      Nou, ik heb het over een teveel aan VERKEERDE complimenten. Op prestatie, ipv proces. Daarbij denk ik werkelijk dat we veel te vaak complimenteren, en daardoor de intrinsieke motivatie daarmee (deels) om zeep helpen, even kort door de bocht gezegd. Ik merk dat mijn dochter veel gemotiveerder (intrinsiek) is, sinds ik veel minder complimenten geef. Ze zoekt haar eigen beloning.
      Als je intrinsieke motivatie weer wil opwekken, zou belonen/complimenteren misschien kunnen helpen. Ik ben daar wel heel voorzichtig in. Ik zou eerder voorstellen om het kind zichzelf te laten complimenteren ("Ik ben trots op mezelf, omdat...") dan om dat zelf te doen. Maar misschien is een voorbeeldfunctie ook soms wel belangrijk. Om de complimenten te gaan zien, zeg maar. ;)
      Boeiend onderwerp, niet?

      Verwijderen
  5. Ik heb je bericht al beantwoord, maar zie nu dat ik dat niet in het goede draadje heb gedaan. Hopelijk krijg je door dit berichtje nu wel een mailtje dat ik gereageerd heb.
    Zie dus een stukje hieronder voor mijn antwoord.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Lonneke, bedankt voor je antwoord! Ik heb zelf nog verder gezocht en vind wel onderzoeken naar onderpresteerders, maar dat is natuurlijk niet hetzelfde als niet in beeld zijn (want dat zijn deze wel). Deze onderzoeken geven wel aan dat niet ieder HB-er hoge cito-scores heeft, dus dat ze niet altijd makkelijk zichtbaar zijn.

    groet, Marije

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Sterker nog, van de schooldrop-outs zijn er schattingen dat 15-40% daarvan hoogbegaafd is. Punt is dat nog steeds veel mensen de schoolse denkwijze als leidraad nemen voor het begrip 'hoogbegaafd'. Terwijl dat zoveel breder is dan alleen deze vorm van intelligentie (analytische). Ik denk dat dat dit een belangrijke factor is waarom zoveel kinderen ongezien blijven!

      Verwijderen
  7. Beste Lonneke,

    Erg interessant artikel, hartelijk dank! Mogelijk kan het raamwerk van de zes menselijke behoeftes dat je beschrijft ook inzicht bieden in het fenomeen dat hoogbegaafden zich soms eenzijdig ontwikkelen(*), in de zin dat sommige hoogbegaafden op intellectueel vlak enorm sterk zijn, maar soms moeite hebben met een sociaal netwerk opbouwen. Deels heeft dat misschien met natuurlijke aanleg te maken (hoog IQ, misschien een lager EQ), maar het raamwerk van de menselijke behoeftes deed me afvragen of sommige hoogbegaafden erg gefocust zijn op (intellectuele) "groei", puur en alleen omdat ze zo leergierig zijn, en bijvoorbeeld minder aandacht schenken aan hun behoefte aan "liefde en verbinding", misschien deels ook omdat het moeilijk is voor hen om een band aan te gaan met mensen met een hele andere interesse.

    Als dat zo is, dan is het misschien goed om daar ook in het onderwijs aandacht aan te schenken. "Groei" is denk ik een fantastische motivator voor kinderen die hoogbegaafd zijn (veel meer dan (deels verkeerde) complimenten, zoals je aangeeft), maar balans is belangrijk.

    Hartelijke groet,
    Ninna
    (*) Hoe algemeen dit verschijnsel is weet ik niet; ik heb alleen anekdotische ondersteuning voor deze claim.

    BeantwoordenVerwijderen