28 okt. 2012

Het monstertje dat Faalangst heet

Hoogbegaafde kinderen hebben vaker dan gemiddeld last van faalangst. Hoe komt dat? En wat doe je eraan? Hieronder een korte weergave van het fenomeen FAALANGST, een monstertje dat aan motivatie en prestatie knabbelt.


bron: www.foksuk.nl

De wie-wat-waar's

In groep 8 heeft ongeveer 1 op de 10 leerlingen last van enige mate van faalangst. Best veel, vind ik. In het VO wordt die verhouding nog groter. Veel hoogbegaafde kinderen hebben last van enige mate van faalangst. Maar wat is dat nou eigenlijk precies?
Faalangst bestaat op cognitief vlak: angst om fouten te maken bij leerwerk of toetsen, op sociaal vlak: angst om voor een groep te spreken of op iemand af te stappen, en op motorisch vlak: angst om te verlammen.

Aan sommige kinderen (en volwassenen) zie je duidelijk dat ze er last van hebben; ze gaan zweten, krijgen buikpijn, krijgen een rood hoofd of moeten telkens naar de wc. Ook kennen we allemaal het beeld van een verlegen kind dat het liefst zich terugtrekt. Maar er bestaan ook andere uitingsvormen van faalangst. Het kind dat zich gaat overschreeuwen, agressief gedrag vertoont of de clown uithangt. Zij proberen met dit gedrag hun faalangst te bedekken, wat vaak –voor henzelf- zogenaamd effectief is. Hun gedrag voorkomt falen op het gevreesde gebied, hun gedrag wordt door de leerkracht of groep afgekeurd, waarmee zij de negatieve bevestiging krijgen van hun slechte zelfbeeld. Een negatieve spiraal is geboren.

"Ik kan dat toch niet"

Want een negatief zelfbeeld ligt namelijk ten grondslag aan faalangst. Succeservaringen worden toegeschreven aan externe factoren (“de toets was makkelijk” “de juf had het goed uitgelegd”), falen aan zichzelf (“ik kan dat gewoon niet”). Hierdoor hebben ze grote moeite om complimenten te aanvaarden. Ze vinden eenvoudigweg dat ze die niet verdienen!

Faalangst bij hoogbegaafde kinderen ontstaat meestal doordat zij van jongs af aan veel succeservaringen hebben, maar weinig ervaring met falen. Al heel jonge hoogbegaafden (zelfs van 2 of 3 jaar) ervaren dat het meeste dat ze proberen gelijk lukt. Wanneer zo'n leerling weinig uitdaging krijgt, zal het eenvoudigweg niet leren om te gaan met falen! Je kunt je vast voorstellen dat wanneer het kind dan wél eens tegen een fout aan loopt, de schrik groot is en daar angstig van wordt.

Een omgeving (thuis en/of school) waarin veel nadruk wordt gelegd op prestatie, en niet op je inzet is daarbij desastreus. Hierover kun je meer lezen in mijn blog over mindset. Als er in je omgeving veel aandacht is voor wat gelukt is, maar niet voor de weg naar dat succes, zal een kind leren dat je iets gelijk moet kunnen, zonder daarvoor te werken. En als een kind dan ook nog perfectionistische neigingen heeft, ligt faalangst niet op de loer, maar is het een monstertje dat zijn prestaties en inzet langzaam zal opvreten.

Actieve of passieve faalangst

Een faalangstig kind kan er (onbewust) voor kiezen om keihard te werken, zodat het de meeste kans van slagen heeft. Hij haalt soms ook resultaten die boven verwachting zijn. Eigenlijk werkt hij harder dan nodig is: actieve faalangst. Hierdoor kunnen vervelende klachten zoals stress (buikpijn, zere nek, etc) ontstaan.

Andere leerlingen stoppen met zich in te spannen (ook onbewust natuurlijk) omdat “het toch geen zin heeft": passieve faalangst. Ze ‘vergeten’ hun toets, of worden ziek. Ze stellen hun leren maar uit en uit, totdat het te laat is. Wat vervolgens het negatieve zelfbeeld weer bevestigt. Dit gedrag lijkt dus op een motivatieprobleem, maar komt voort uit faalangst!


Deze faalangstladder kwam ik tegen op internet. Ondanks flink speurwerk kan ik de bron niet achterhalen. Ik heb de poster in het Nederlands vertaald. Het kan een leerling inzicht geven in de stappen naar succes. Print 'm uit en hang 'm in je klas!

Wat kun je doen?

Faalangst verdwijnt vrijwel nooit vanzelf. Het bestaat bij gratie van gedachtegangen waarvan een kind zich niet bewust is en deze kunnen hem een heel leven blijven achtervolgen. Wanneer je een kind ziet worstelen met faalangst, trek dan aan de bel en zorg:
  • dat het kind goede begeleiding krijgt. Veel SBD’s bieden trainingen aan waarin kinderen leren om ‘helpende gedachten’ te gebruiken. Natuurlijk bestaan er ook particuliere trainingen. Kijk hierbij goed naar de behoefte van het hoogbegaafde kind. Wat past bij hem/haar?
  • daarnaast voor een leeromgeving waarin fouten maken een groot onderdeel is van leren.
  • dat je de juiste complimenten geeft.
  • dat de leerstof niet te makkelijk én niet te moeilijk is. Hierbij is een goed didactisch onderzoek noodzakelijk en de nodige doses fingerspitzengefühl. Maak ook gebruik van interesses van het kind.
Wil je nog meer weten? Heb je ook een goede tip? Wil je iets anders kwijt? Laat het dan hieronder weten, want ik vind het leuk (en leerzaam) om je reactie te lezen!

6 opmerkingen:

  1. we zien faalangst ook oplopen bij kinderen die het Leonardo-onderwijs volgen. Binnen het gewone onderwijs ben je een uitzondering en heb je vaak gemakkelijke succesjes en red je het met een slim smoesje. Tussen lotgenoten lukt dit.... Goed artikel om dit veel voorkomende fenomeen te benoemen.
    drs. Leo Baauw, www Baauw Human Talent

    BeantwoordenVerwijderen
  2. En wat nu, als een 24-jarige man van marokkaanse komaf , opgegroeid in te groot gezin, erachter komt dat faalangst waarschijnlijk ervoor heeft gezorgt dat hij nu pas op het hoger beroeps onderwijs zit.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Dan ben je bijna bovenaan de ladder! Je weet nu dat je het kan. Ga het doen en maak het af! En schreeuw als je klaar bent: Het is me gelukt!! Niet te lang blijven hangen in het verleden; die kansen zijn verkeken. Richt je op de toekomst en de kansen die nu op je pad gaan komen.

      Verwijderen
    2. Uw antwoord is niet voor mij bedoeld maar het heeft mij ook geraakt. Bedankt!

      Verwijderen
    3. Uw antwoord is niet voor mij bedoeld maar het heeft mij ook geraakt. Bedankt!

      Verwijderen
  3. Onze hoogbegaafde dochter (gr6) lijkt volledig te verlammen door faalangst, zelfs de simpelste keuzes maken lukt haar niet meer, vooral niet op school. Het belemmert haar dus heel erg, ze kan zelfs niet meer kiezen op welke computer ze haar werk gaat doen als er meerdere vrij zijn... Heb je tips hoe we haar daar mee zouden kunnen helpen?

    BeantwoordenVerwijderen